TIỂU LUẬN
THỦ CÔNG CHUYỂN ĐỘNG
Để truyền thống tiếp tục sống,
mọi thứ phải (được phép) chuyển động.
TÓM TẮT
Thủ Công Chuyển Động là chuỗi tác phẩm nhiếp ảnh của NgheNghe Studio, được hình thành từ cuộc gặp gỡ
với những sản phẩm thủ công tại Bách Tác.
Dự án nhìn thủ công bản địa không như một di sản đứng yên trong quá khứ, mà như một hệ tri thức sống,
luôn được điều chỉnh và tái tạo qua mỗi thế hệ.
Bằng cách đặt các vật thể vào những thế giới, công năng và bối cảnh mới, chuỗi tác phẩm thử hình dung
những đời sống khác mà chúng có thể trở thành.
Bởi để truyền thống tiếp tục sống,
đôi khi mọi thứ phải được phép chuyển động.
MỘT CUỘC GẶP NGOẠI TUYẾN
Ý tưởng về Thủ Công Chuyển Động không bắt đầu từ một lý thuyết lớn về di sản.
Tất cả bắt đầu từ một cuộc gặp gỡ ngoại tuyến (offline) tại Thành phố Hồ Chí Minh, vào một ngày của năm 2026.
Lần đầu bước vào Bách Tác, chúng tôi đã nhìn thấy và không khỏi thích thú với rất nhiều sản phẩm được tạo nên từ những kỹ thuật đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Trái với hình dung thường thấy về thủ công, những vật thể ấy
không đứng yên trong quá khứ, mà lại mang trong mình một “nhịp thở” đương thời.
Kỹ thuật vẫn được giữ lại, nhưng hình dáng đã thay đổi ít nhiều.
Chất liệu vẫn rất quen thuộc, nhưng công năng đã đổi khác để phù hợp hơn.
Những giá trị cũ vẫn hiện diện, chỉ là đang (loay hoay) tìm cách bước vào một đời sống mới.
Từ quan sát ấy, một câu hỏi dần hình thành trong tâm tưởng của những người thực hành sáng tạo tại NgheNghe:
Làm thế nào để thủ công tiếp tục chuyển mình mà không đánh mất điều đã làm nên nó?
TRUYỀN THỐNG KHÔNG ĐỨNG YÊN
Ta thường nghĩ về truyền thống, hay cụ thể hơn là thủ công bản địa,
như một hình thức nguyên bản cần được bảo toàn.
Nhưng không có truyền thống nào được truyền nối mà hoàn toàn đứng yên, không đổi.
Qua mỗi thế hệ, thủ công luôn được lựa chọn, điều chỉnh, diễn giải và tái tạo để
thích ứng với một môi trường sống, một bối cảnh khác.
Vì thế, sự tiếp nối của thủ công không chỉ nằm ở khả năng giữ lại những gì đã có,
mà còn ở năng lực tạo ra những hình thái chưa từng có.
BẢN ĐỊA LÀ MỘT HỆ TRI THỨC
Ở đây, “bản địa” không được hiểu như một bảng màu,
một họa tiết hay một diện mạo cố định có thể dễ dàng nhận diện.
Bản địa là một hệ tri thức được hình thành tại chỗ, từ mối quan hệ lâu dài giữa con người, vật liệu, địa hình, khí hậu, tập quán và ký ức cộng đồng. Nó hiện diện trong cách người thợ thủ công hiểu độ căng của giấy, độ ẩm của đất, sức nóng của lửa, độ bền của kim loại hay những đường vân mà một thân gỗ giữ lại sau khi đi qua mưa lũ.
Bởi vậy, thủ công không chỉ là một loại sản phẩm.
Nó là một cách biết, một cách hiểu.
LÀM VIỆC CÙNG VẬT CHẤT
Tri thức ấy không hoàn toàn nằm trong công thức và
cũng không thể được chuyển giao chỉ bằng lời.
Nó tích tụ trong thao tác, cảm giác, sự lặp lại, những lần thử sai và khả năng phản ứng trước vật liệu.
Người làm thủ công không đơn thuần áp đặt một hình thức đã được định sẵn lên vật chất. Họ làm việc cùng vật chất, lắng nghe
những gì nó cho phép, chống lại hoặc (bất ngờ) hiển lộ.
Thành phẩm vì thế là kết quả của một cuộc thương lượng giữa ý định của con người và đời sống riêng của vật liệu.
NHỮNG ĐỜI SỐNG KHẢ THỂ
Từ nền tảng đó, Thủ Công Chuyển Động, với định dạng một chuỗi tác phẩm nhiếp ảnh, không tìm cách kể chuyện ở góc độ
“hiện đại hóa thủ công” với lối phủ lên một diện mạo mới.
Dự án cũng không xem cái mới như sự thay thế cho cái cũ.
Điều NgheNghe quan tâm là khoảnh khắc chuyển tiếp giữa hai trạng thái: khi một vật thể bắt đầu rời khỏi quán tính quen thuộc nhưng vẫn mang theo ký ức về nơi nó xuất phát.
Trong chuỗi tác phẩm nhiếp ảnh này, sơn mài rời khỏi mặt phẳng để trở thành nhân vật. Giấy dó không còn chỉ là bề mặt lưu giữ
hình ảnh và chữ viết, mà trở thành cấu trúc, ánh sáng và không gian. Trúc Chỉ bước lên sân khấu như một thực hành còn trẻ so với
các bộ môn thủ công bản địa khác, đồng thời mở rộng cách ta hiểu về truyền thống.
Gốm Bình Dương tồn tại trong nhiều thời đại song song. Pháp Lam đi qua những dấu tích lịch sử để tái sinh trong hình hài mới.
Củi Lũ mang vết thương của thiên tai trở thành ngôn ngữ tạo hình.
Nhang rời khỏi không gian nghi lễ cộng đồng để bước vào thế giới nội tại của mỗi cá nhân.
Các vật thể không còn xuất hiện như những sản phẩm đang chờ được mô tả.
Chúng trở thành những chủ thể có quá khứ, hiện tại và những tương lai khả thể.
NHIẾP ẢNH NHƯ MỘT PHƯƠNG TIỆN SUY TƯỞNG
Nhiếp ảnh ở đây không chỉ làm nhiệm vụ ghi nhận.
Nó trở thành một phương tiện suy tưởng, một không gian giả định để NgheNghe đặt ra câu hỏi:
Một vật thể thủ công còn có thể trở thành điều gì khác?
Thông qua xây dựng thế giới (world building), ánh sáng, chuyển động và sự thay đổi bối cảnh, mỗi tác phẩm thử đưa đồ vật
ra khỏi quan hệ sử dụng quen thuộc, từ đó làm lộ ra những khả năng vốn đã nằm bên trong chúng.
Sự chuyển động trong bộ hình đôi khi là một cú bứt khỏi quỹ đạo, một chiếc khung bị phá vỡ hay
một vật thể được nhấc khỏi phần đế tưởng như vững chắc.
Nhưng đôi khi, chuyển động chỉ là một thay đổi nhỏ trong cách nhìn.
Một sản phẩm bước vào không gian khác.
Một chất liệu được trao thêm công năng.
Một kỹ thuật cũ gặp một nhu cầu mới.
Chính những dịch chuyển nhỏ ấy tạo nên đời sống xã hội của đồ vật,
nơi giá trị của chúng tiếp tục được hình thành qua cáchcon người sử dụng, trao đổi, trưng bày và tưởng tượng.
TRUYỀN THỐNG Ở THÌ HIỆN TẠI
Khi được in trên giấy và đặt giữa những đồ thủ công hiện hữu tại
The Artisans Fair 4, chuỗi tác phẩm tạo nên hai trường nhìn song hành.
Một bên là những vật thể đang có mặt.
Một bên là những đời sống mà chúng có thể trở thành.
Khoảng cách giữa hai phía không nhằm tách thủ công khỏi nguồn gốc, mà mở rộng trí tưởng tượng về tương lai của nó.
Thủ Công Chuyển Động vì thế không tìm kiếm một câu trả lời dứt khoát cho việc thủ công Việt Nam nên trở thành gì.
Dự án chỉ đề xuất một cách nhìn: thay vì xem truyền thống như một hình ảnh đã hoàn tất,
hãy nhìn nó như một thực hành vẫn đang diễn ra.
Bởi truyền thống không sống nhờ việc mãi giống với quá khứ.
Truyền thống sống bởi mỗi thế hệ vẫn còn muốn chạm vào, đối thoại và làm nó chuyển động thêm một lần nữa.
kết thúc
tiểu luận
MÔ TẢ TÁC PHẨM
01. SƠN MÀI LAM PHONG
Bứt phá quỹ đạo
Khi quan sát những nhân vật trong sơn mài
Lam Phong, NgheNghe nhìn thấy một thế giới nhỏ với những vòng tuần hoàn riêng.
Các hình hài tưởng như đã an vị trong một
trật tự quen thuộc, nhưng lại mang sẵn bên trong nguồn năng lượng vui tươi, sinh động và có phần nghịch ngợm. Trong tác phẩm, trật tự ấy bất ngờ mất cân bằng. Những nhân vật bị “hất” khỏi quỹ đạo cũ, rời khỏi phần nền từng nâng đỡ mình để bước vào một chuyển động mới. Sự chệch hướng ở đây không phải tai nạn, mà là khoảnh khắc cần thiết để một thực hành lâu đời tìm thấy khả năng phát triển khác.
02. GIẤY DÓ
Chuyển hóa hình hài
Giấy dó thường được nhớ đến như một
mặt phẳng để viết, vẽ hoặc lưu giữ. Nhưng tại Bách Tác, NgheNghe bắt gặp chất liệu ấy trong những hình hài khác: được uốn cong, tạo khối, xuyên sáng và tham gia kiến tạo không gian. Từ đó, tác phẩm hình dung
giấy dó đang được một lực vô hình nhấc khỏi phần đế quen thuộc. Vật liệu rời khỏi
trạng thái ổn định để bước vào quá trình chuyển hóa. Chiếc đèn, chiếc nón hay một hình khối mới không phải những căn tính tách biệt, mà là nhiều khả năng vốn cùng
tồn tại trong một chất liệu lâu đời.
03. THÚ SƠN MÀI
Khi một chiếc khung không còn đủ rộng
Sơn mài từng gắn liền với mặt phẳng của tranh. Nhưng khi những con thú sơn mài xuất hiện, chất liệu ấy dường như đã “mọc chân”, trở thành nhân vật và bắt đầu bước ra khỏi chiếc khung từng định nghĩa mình.NgheNghe mượn trò chơi “bịt mắt bắt dê” để kể về trạng thái chông chênh của sự chuyển mình. Một con thú bị
bịt mắt, những con khác chạy, trốn và tìm kiếm vị trí mới. Chúng đã rời khỏi thế giới cũ nhưng chưa biết chính xác mình sẽ đi đâu. Tác phẩm không chú trọng vào sự mất phương hướng, mà muốn nói đến một khoảng chuyển tiếp
cần thiết trước khi một hình hài mới có thể
được gọi tên.
04. TRÚC CHỈ
Tân binh toàn năng
So với nhiều thực hành thủ công lâu đời,
Trúc Chỉ là một sáng tạo còn trẻ. Nhưng chính tuổi đời ấy khiến NgheNghe nhìn thấy ở
Trúc Chỉ hình ảnh của một “tân binh”: bước vào sân chơi với ít lịch sử hơn, nhưng mang theo nhiều khả năng chưa được định nghĩa.
Tác phẩm xây dựng một sân khấu ra mắt, nơi Trúc Chỉ bước ra ánh sáng và tự tìm lấy vị trí của mình. Những lớp sợi, hoa văn, ánh sáng và bóng đổ trở thành ngôn ngữ trình diễn. “Tân binh” ở đây không đứng ngoài truyền thống. Nó cho thấy truyền thống Việt Nam vẫn đang tiếp tục được phát minh từ chính vật liệu và tri thức
bản địa.
05. GỐM BÌNH DƯƠNG
Thế giới song hành
Khi nhìn vào gốm Bình Dương, NgheNghe không thấy một đường ranh tuyệt đối giữa cũ và mới. Những kỹ thuật, hình dáng và công năng quen thuộc vẫn còn đó,
đồng thời trở thành nền móng để các hình thái mới tiếp tục sinh ra.
Tác phẩm hình dung hai đời sống của gốm cùng tồn tại trong một thế giới. Một bên lưu giữ những gì đã thành hình, một bên đang vươn lên, mở rộng và tìm kiếm cách hiện diện khác. Cái mới không phủ nhận cái cũ, cũng không thay thế nó. Cả hai song hành như những nhánh khác nhau mọc lên từ cùng một hệ rễ.
06. PHÁP LAM
Tái sinh sau những dấu tích
Pháp Lam từng hiện diện trong các công trình và vật phẩm cung đình, rồi trải qua một giai đoạn mai một bởi những biến động lịch sử. Khi trở lại, kỹ nghệ ấy không chỉ phục dựng những hình thức đã mất, mà bước vào đời sống qua những con thú, vật dụng và sản phẩm gần gũi hơn.
NgheNghe đặt Pháp Lam giữa một thế giới mang dấu vết của tro, gạch vỡ và kim loại. Nhưng từ những tàn tích ấy, sắc men bắt đầu sáng lên. Khói/lửa trong tác phẩm vừa gợi đến hủy hoại, vừa nhắc đến chính quá trình nung tạo nên Pháp Lam. Một kỹ nghệ sống sót không chỉ vì nó vượt qua quá khứ, mà vì nó có thể dùng quá khứ làm chất liệu để tái sinh.
07. CỦI LŨ
Từ những gì bị cuốn trôi, một đời sống mới bắt đầu
Củi Lũ được sinh ra từ những mảnh gỗ còn sót lại sau mùa mưa lũ xứ Quảng. Từng bị cuốn trôi, mắc kẹt và tưởng như chỉ còn là phế tích của thiên tai, chúng được nhặt lại, chạm khắc và trao cho một hình hài mới.
Trong góc nhìn của NgheNghe, Củi Lũ không trở về để kể lại một câu chuyện buồn. Con thú xuất hiện giữa mặt nước, thân cây gãy và cảnh quan còn dang dở như một sinh thể được sinh ra từ chính điều từng làm nó tổn thương. Những vết tích không bị che giấu. Chúng trở thành đường nét của tác phẩm, nơi ký ức về mất mát được chuyển hóa thành ngôn ngữ của sức sống.
08. NHANG TẠO HÌNH
Mùi hương: Cầu nối giữa ta và thế giới nội tại
Nhang thường gắn với thờ cúng, nghi lễ và những không gian trang nghiêm. Nhưng khi được tạo hình thành những vật thể nhỏ, gần gũi và giàu tính
thị giác, nhang bắt đầu bước vào một đời sống khác: cá nhân hơn, thường nhật hơn và gần với
cảm xúc của một thế hệ mới.
Mùi hương vốn không thể nhìn thấy, nhưng có khả năng đánh thức ký ức, thay đổi tâm trạng và dẫn con người trở về bên trong mình. Từ nghịch lý ấy, NgheNghe hình dung mỗi vật chứa như một thế giới nội tại. Nhang trở thành chiếc cầu giữa điều hữu hình và vô hình, giữa vật thể bên ngoài và những chuyển động thầm lặng đang diễn ra
trong mỗi người.
Giới thiệu về NgheNghe
Studio
NgheNghe là một Studio Sáng tạo với định hướng biên tập đến từ Việt Nam, nơi sáng tạo bắt đầu từ kết nối con người. Thông qua ba hướng thực hành gồm NgheNghe Lab, NgheNghe Commercial và NgheNghe Connect, chúng tôi kết hợp chiến lược và định hướng sáng tạo, những câu chuyện rung động cùng tinh thần thể nghiệm trong thực thi. Với mong muốn bền bỉ sáng tạo hơn 100 năm, NgheNghe không ngừng thực hành, tạo dựng tri thức và kết nối cộng đồng để làm nên những điều đáng làm cho chính mình, khách hàng và công chúng.
Giới thiệu về The Artisans Fair
The Artisans Fair là sự kiện thường niên do Bách Tác Space khởi xướng nhằm giới thiệu các sản phẩm thủ công cùng những câu chuyện về chất liệu, kỹ thuật và văn hóa Việt Nam. Ở mùa thứ tư, sự kiện được thực hiện cùng Takashimaya Vietnam trong khuôn khổ chương trình ESG, tiếp tục đưa thủ công Việt đến gần hơn với đời sống hiện đại và mở ra những kết nối mới giữa người làm nghề,
sản phẩm và công chúng.
The Artisans Fair 4
18.09.2026 - 27.09.2026
Event Hall, Lầu 3, Takashimaya
92-94 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Phường Sài Gòn, TP.HCM
Giới thiệu về 100 VIETNAMESE STORIES
100 Vietnamese Stories là một thực hành thị giác dài hạn của NgheNghe Studio về ký ức Việt Nam trong chuyển động. Lấy nhiếp ảnh làm thể chứa chính, dự án tìm kiếm những ký ức, biểu tượng, chất liệu và cảm quan quen thuộc, rồi đặt chúng vào những cách nhìn và thể nghiệm đương đại. Nằm trong khuôn khổ dự án, Thủ Công Chuyển Động là chuỗi tác phẩm nhiếp ảnh được NgheNghe thực hiện cùng Bách Tác Space, quan sát cách những giá trị thủ công lâu đời tiếp tục thay đổi, tái sinh và tìm thấy đời sống mới trong hiện tại.
GIỚI THIỆU
Tri nhận
By NgheNghe Studio
(Khoachim, Hoàng Giang, Tuấn Lực, Mẫn Thư, Phương Quỳnh, Thiên Kim)
Bộ hình có sự đồng hành nhiệt thành từ @bachtac.space
Creative Direction: @Khoachim
Creative Team: @tlu.ntr, @min_j.i_e, @kisnana, @throughgiang, @nghequynhnghe
Photographer: @throughgiang
Photographer Assistants: @tlu.ntr, @min_j.i_e, @kisnana
Producer: @nghequynhnghe
Props by: @kisnana @min_j.i_e @throughgiang @tlu.ntr @nghequynhnghe
Styling & set design: @tlu.ntr @throughgiang @min_j.i_e @kisnana
Retoucher: @throughgiang @tlu.ntr @min_j.i_e
Graphic designer: @min_j.i_e @khoachim
Copywriter: @nghequynhnghe @khoachim
Essay: @khoachim